いろは và ABC: Những con chữ đầu tiên ở hai thế giới

Hầu như ai học tiếng Nhật cũng biết bảng 五十音 (gojūon) あいうえお, かきくけこ, … nhưng ít người biết rằng trước khi bảng 五十音 trở thành chuẩn mực, người Nhật đã sắp xếp chữ cái của mình theo một trật tự hoàn toàn khác: いろは (iroha).

いろは có nhiều điểm giống với thứ mà cả thế giới phương Tây đều thuộc lòng từ nhỏ: ABC.

Chúng ta cùng tìm hiểu kĩ hơn qua bài viết này nhé!

---

(5 phút quảng cáo: GÕ CỬA (khoá nhập môn tiếng Nhật) vẫn đang còn ghế, anh em chưa học tiếng Nhật bao giờ, hay đã học mà không tự tin vào phát âm, hay đơn giản muốn gặp gỡ người chung mong muốn học tiếng Nhật thì cứ mạnh dạn ib nhé ^^)

---

Cả hai đều là bài hát dạy trẻ con

Hầu hết chúng ta biết đến ABC qua giai điệu Twinkle, Twinkle, Little Star, một bài hát mà đứa trẻ nào nói tiếng Anh cũng thuộc trước khi biết đọc. ABC không chỉ là danh sách 26 chữ cái, đó là một bài hát, một nhịp điệu, một kí ức gắn liền với tuổi thơ.

いろは cũng vậy. Trước thời Minh Trị (1868), trẻ em Nhật học chữ bằng cách đọc thuộc lòng bài いろは歌:

いろはにほへと ちりぬるを
わかよたれそ つねならむ
うゐのおくやま けふこえて
あさきゆめみし ゑひもせす

Bài thơ này được cho là ra đời khoảng thế kỉ 10–11, trong suốt gần 1000 năm, đây là cách mà người Nhật học những chữ cái đầu tiên, giống hệt như cách người phương Tây học A-B-C-D-E-F-G.

Cả hai đều dùng mỗi chữ cái đúng một lần

Bảng chữ cái ABC gồm 26 chữ, mỗi chữ xuất hiện đúng một lần, điều này hiển nhiên đến mức ta không nghĩ đến.

Nhưng いろは歌 làm được một việc khó hơn nhiều: nó là một bài thơ có nghĩa, sử dụng tất cả 47 kana của tiếng Nhật cổ, mỗi kana xuất hiện đúng một lần, không lặp, không thiếu. Trong ngôn ngữ học, người ta gọi đây là một pangram hoàn hảo (perfect pangram), tương đương với việc viết một câu tiếng Anh dùng đủ 26 chữ cái, mỗi chữ đúng một lần mà câu đó vẫn có nghĩa.

Tiếng Anh có câu thông dụng nhất là: “The quick brown fox jumps over the lazy dog”. Tuy nhiên, câu này lặp lại nhiều chữ. Có thể nói một perfect pangram tiếng Anh gần như không thể tạo ra mà nghe vẫn tự nhiên. いろは歌 làm được điều đó, và đây còn là một bài thơ mang triết lí Phật giáo sâu sắc.

Cả hai đều mang một triết lí ẩn bên trong

Bài ABC chỉ là 26 chữ cái xếp theo hàng, nhưng thứ tự A-B-C không phải ngẫu nhiên. Nó được kế thừa từ bảng chữ cái Phoenicia (khoảng 1050 TCN), qua tiếng Hy Lạp (Alpha-Beta), rồi đến Latin. Chữ A vốn là hình con bò lật ngược (𐤀 aleph, nghĩa là “bò” trong tiếng Phoenicia), chữ B là hình ngôi nhà (𐤁 beth, nghĩa là “nhà”). Mỗi chữ cái từng là một bức tranh, một khái niệm, trước khi trở thành những kí hiệu xa rời hình ảnh ban đầu.

Về いろは歌, ta có thể dịch thoát nghĩa:

Hoa thơm rồi cũng sẽ tàn

Đời người ai mãi bình an được nào

Nay vượt qua được non cao

Chớ say mộng ảo chấp vào sắc thân

KP tạm dịch

Đây là một bài thơ về vô thường (無常), tư tưởng cốt lõi của Phật giáo. Người Nhật dạy trẻ con đọc chữ bằng một bài thơ về sự tạm bợ của kiếp người. Trong khi đó, phương Tây dạy trẻ con đọc chữ bằng giai điệu của một bài hát nhìn lên bầu trời đêm tự hỏi ngôi sao ấy là gì. Cả hai, theo cách riêng, đều bắt đầu từ sự ngạc nhiên trước thế giới.

Cả hai đều vượt ra ngoài phạm vi “dạy chữ”

ABC không chỉ để dạy trẻ đọc. Nó trở thành hệ thống sắp xếp phổ quát: danh bạ điện thoại, từ điển, thư mục, hệ thống đánh số (Plan A, Plan B, Plan C). Khi ai đó nói “let’s start from the ABCs”, họ muốn nói “hãy bắt đầu từ cơ bản nhất.”

いろは cũng vậy. Trong tiếng Nhật, いろは từng là hệ thống đánh số chính: い = 1, ろ = 2, は = 3. Toà nhà ở Nhật đánh số tầng theo いろは. Sách giáo khoa đánh số chương theo いろは. Thậm chí ngày nay, khi người Nhật nói “いろはのい” (iroha no i), họ muốn nói “điều cơ bản nhất, bước đầu tiên, nền tảng”, y hệt như “the ABCs of something” trong tiếng Anh.

Từ thời Minh Trị, bảng 五十音 (あいうえお) dần thay thế いろは làm hệ thống sắp xếp chính thức. Trẻ em Nhật ngày nay không còn học いろは歌 ở trường. Hai kana trong bài thơ là ゐ (wi) và ゑ (we) đã bị loại khỏi tiếng Nhật hiện đại. いろは trở thành di sản: vẫn xuất hiện trong thành ngữ, tên quán, biển hiệu nhưng không còn là thứ ai cũng cần thuộc nữa.

Tuy nhiên, cái hay của いろは là nó không chết. Nó chuyển hoá. いろは vẫn gắn liền với ý niệm “cơ bản”, “khởi đầu”, “nền móng” giống như ABC. Bài thơ vẫn được trích dẫn khi người ta muốn nói về vô thường. Thi thoảng, trong một lớp học tiếng Nhật nào đó, một giáo viên vẫn đọc cho học trò nghe: iro wa nioedo chirinuru wo… và nhắc họ rằng trước khi có あいうえお đã có một bài thơ như thế.

(Viết đoạn này xúc động quá, nhớ thầy tiếng Nhật của tôi lúc mới sang quá, thầy cũng cho lớp tôi đọc iroha.)

Kết

Nếu bạn đang học tiếng Nhật, có lẽ bạn sẽ không bao giờ cần いろは để thi JLPT, nhưng biết về nó sẽ cho bạn thấy rằng mỗi hệ thống chữ viết đều có một câu chuyện, và câu chuyện đó nói rất nhiều về cách một nền văn hoá nghĩ sao về ngôn ngữ, về việc học và về đời sống con người.

Người phương Tây chọn nhớ 26 chữ cái bằng một bài hát. Người Nhật chọn nhớ 47 âm tiết bằng một bài thơ về sự phù du của vạn vật. Cả hai đều bắt đầu từ cùng một chỗ: một đứa trẻ ngồi xuống, lần đầu tiên trong đời học cách đọc.