語感 – Khi bạn “cảm” được ngôn ngữ

Có một khái niệm trong tiếng Nhật mà tôi nghĩ bất kỳ ai học ngoại ngữ nghiêm túc cũng cần phải biết: 語感 (ごかん gokan).

Dịch thô ra thì là “cảm giác về từ ngữ”, nhưng thực ra nó rộng hơn thế nhiều.

Người Đức có một từ đẹp hơn: Sprachgefühl — Sprache (ngôn ngữ) + Gefühl (cảm xúc, cảm giác). Nghĩa đen là “cảm giác ngôn ngữ”. Từ này sau được tiếng Anh vay mượn luôn, dùng để chỉ khả năng cảm nhận được điều gì nghe tự nhiên, điều gì nghe lạc lõng trong một ngôn ngữ, dù đôi khi bạn không giải thích được tại sao.

Hãy thử một ví dụ nhỏ trong tiếng Nhật.

Ba từ sau đây đều có thể dịch là “chỉ huy, lãnh đạo”:

統率する／指揮する／牽引する

Nếu tra từ điển, bạn sẽ thấy nghĩa gần như giống nhau. Nhưng người Nhật bản ngữ sẽ không dùng chúng hoán đổi cho nhau.

統率する gợi lên hình ảnh người đứng đầu một tập thể lớn, kiểm soát và dẫn dắt toàn bộ, thường dùng cho quân đội, tổ chức.

指揮する nghiêng về việc đưa ra mệnh lệnh, chỉ đạo cụ thể, hay gặp trong âm nhạc (chỉ huy dàn nhạc) hoặc tác chiến.

牽引する lại có cảm giác “kéo theo”, “dẫn đầu về phía trước”, thường dùng theo nghĩa tích cực, ví dụ nền kinh tế được kéo bởi ngành xuất khẩu.

Điều khó chịu và cũng thú vị của 語感 là nó không thể học thuộc. Bạn không thể cứ ghi vào flashcard “từ này dùng trong hoàn cảnh trang trọng, từ kia dùng khi thân mật” rồi nhớ mãi được. Nó phải được thấm, từ từ, qua hàng trăm lần đọc, nghe, quan sát ngữ cảnh.

Chính vì vậy người ta hay khuyên học ngoại ngữ thì đọc nhiều vào. Không phải để thuộc từ, mà để cái đầu dần dần nhận ra từng từ đang sống trong môi trường nào, cạnh những từ nào, với tông giọng ra sao.

Đó là lý do người học ngoại ngữ lâu năm đôi khi nói: “Câu này nghe kì kì” mà không giải thích được tại sao. Không phải họ mơ hồ, đó là vì 語感 của họ đã đủ nhạy để phát hiện ra vấn đề, nhưng chưa đủ sắc để gọi tên nó.

Cái cảm giác dù còn mơ hồ đó chính là dấu hiệu bạn đang tiến bộ. Học ngôn ngữ đến một mức nào đó, bạn bắt đầu nghĩ bằng ngôn ngữ ấy chứ không chỉ dịch nữa, và khi ấy bạn đã có 語感 rồi đó.