[dịch] Quan Vũ được “phong thánh” như thế nào? (Watanabe Yoshihiro) (2)

Đọc phần 1 tại đây.

Hình tượng Quan Vũ thời Đường

Quan Vũ bắt đầu được thờ cúng như một vị thần vào thời Đường. Chùa Ngọc Tuyền nằm cách phía tây huyện Đương Dương, tỉnh Hồ Bắc (nay là thành phố Đương Dương) khoảng 30 dặm, gần nơi Quan Vũ bỏ mạng. Tại đó, Quan Vũ được thờ với thân phận là Già Lam thần – thần hộ pháp của chùa (tương đương với các vị thần Bà La Môn giáo được gọi là “XX Thiên” trong các ngôi chùa Nhật Bản).

Ngôi miếu thờ Già Lam thần Quan Vũ trong chùa Ngọc Tuyền được gọi là “Hiển Liệt Miếu”. Chùa Ngọc Tuyền do Trí Nghĩ – người sáng lập Thiên Thai Tông – xây dựng vào năm Khai Hoàng thứ 12 đời Tùy Văn Đế (năm 592). Trí Nghĩ đã chỉnh lí các kinh điển Phật giáo được phiên dịch sang tiếng Hán, lấy Kinh Pháp Hoa làm trung tâm, phát hiện ra “Phương tiện đạo” (1 trong 9 Du-già) trong giáo huấn của Đức Thích Ca. Đó là việc điều chỉnh giáo lí và phương pháp thực tiễn cho phù hợp với năng lực của các đệ tử khác nhau. Sau đó, ông đã hệ thống hóa nó thành “Ngũ Thời Bát Giáo”, sắp xếp từ cao xuống thấp. Không lâu sau, “Ngũ Thời Bát Giáo” được Tối Trừng truyền vào Nhật Bản. So với Đạo giáo, nơi mà Quan Vũ được sùng bái phổ biến hiện nay, thì Thiên Thai Tông – một tông phái Phật giáo – đã thần thánh hóa Quan Vũ sớm hơn.

Tài liệu cổ nhất về Quan Vũ còn được lưu giữ tại chùa Ngọc Tuyền là bài “Trùng Tu Ngọc Tuyền Tự Quan Miếu Kí” do Đổng Đĩnh viết vào năm Trinh Nguyên thứ 18 đời Đường Đức Tông (năm 802):

“Thiền sư Trí Nghĩ từ núi Thiên Thai đến đây, ngồi thiền dưới gốc cây cao. Đến nửa đêm bỗng gặp được một vị thần, thần nói:

– Ta muốn bỏ mảnh đất này để làm tăng phòng. Xin sư hãy ra khỏi núi để quan sát ta dùng nó ra sao.

Vào đêm đã định, vạn khe núi chấn động, gió gào sấm dậy. Trước thì bổ đổ núi lớn, sau thì lấp đầy đầm nước trong, gỗ tốt ngã đổ thành rừng, bao quanh khắp nơi. Vật liệu để xây dựng công trình lộng lẫy không hề thiếu. Nghĩ đến Tướng quân vào thời Tam Quốc, mang sức địch vạn người, ngay cả Mạnh Đức cũng phải kiêng dè, Khổng Minh khen là tuyệt luân. Ngài tuân theo nghĩa, biết cảm ân, sống ch*t như một; việc chém Nhan Lương, bắt Vu Cấm chính là minh chứng. Than ôi! Sinh làm anh hiền, tử làm thần minh, hồn thiêng gửi gắm dưới ngọn núi này. Sự hưng phế của quốc gia, mùa màng được mất hằng năm, đều được quyết định ở đây.”

Theo đoạn văn này, khi Trí Nghĩ từ núi Thiên Thai đến đây, ông đã gặp một vị thần tự xưng là Quan Vũ, vị thần đề nghị tặng mảnh đất mình sở hữu cho Trí Nghĩ. Hơn thế nữa, Quan Vũ còn có uy lực chi phối sự hưng phế của quốc gia và mùa màng. Trong văn bản còn ghi chép rằng miếu Hiển Liệt bên trong chùa Ngọc Tuyền được xây dựng vào thời Đường Huyền Tông.

Ngoài ra, trong “Phật Tổ Thống Kí” – cuốn sách sử Phật giáo lấy Thiên Thai Tông làm chính thống, hoàn thành vào năm Hàm Thuần thứ 5 đời Nam Tống (năm 1269) – có ghi chép rằng Trí Nghĩ đã tấu thỉnh Tùy Dương Đế phong Quan Vũ làm Già Lam thần. Mặc dù rõ ràng đây là sự gán ghép của đời sau, chúng ta vẫn có thể cho rằng địa vị của Quan Vũ trong Phật giáo đã được Thiên Thai Tông xác lập.Mặt khác, trong “Vân Khê Hữu Nghị” của Phạm Sơ thời Đường, có ghi chép về sự linh nghiệm phi thường của Tam Lang thần – còn gọi là Quan Tam Lang – được thờ tại chùa Ngọc Tuyền. Ví dụ, người nào ăn thức ăn trong bếp trước khi cúng sẽ có dấu bàn tay hiện lên trên mặt, hoặc người nào lăng nhục thần sẽ bị rắn dài và thú độc quấy phá. Trong “Bắc Mộng Tỏa Ngôn” của Tôn Quang Hiến – người thời Ngũ Đại (907-960) – cũng có ghi chép rằng vào niên hiệu Hàm Thông cuối đời Đường (860-874), trong dân gian Trường An lưu truyền lời đồn “Quan Tam Lang dẫn binh quỷ nhập thành”, những ai gặp phải sẽ “sốt rét run rẩy”.

Vì vậy, người thời Thanh là Du Chính Tiếp trong “Quý Tị Tồn Cảo” cho rằng thần linh của chùa Ngọc Tuyền chính là Quan Tam Lang chứ không phải Quan Vũ. Nhưng trong thời kì này cũng có trường hợp coi Quan Tam Lang và Quan Vũ là cùng một vị thần. Không lâu sau, Quan Tam Lang tách ra và trở thành Quan Sách – con trai thứ ba của Quan Vũ trong Diễn nghĩa. Dù thế nào đi nữa, chúng ta có thể suy đoán rằng vào cuối thời Đường, Quan Vũ được coi là một vị quỷ tướng đáng sợ ở cõi âm, và điều này phù hợp với thân phận Già Lam thần bảo vệ điện Phật của ông. Thực tế, trong các ngôi chùa Trung Quốc hiện nay, cũng có rất nhiều nơi thờ Quan Vũ với thân phận Già Lam thần, thậm chí cả trong các chùa Phật giáo Tây Tạng như Ung Hòa Cung ở Bắc Kinh.

Việc thờ cúng tại chùa Ngọc Tuyền mang tính cá nhân. Ngược lại, Quan Vũ cũng từng nhận được sự tế lễ cấp quốc gia, tuy chỉ trong vòng 5 năm ngắn ngủi. Phải đến đời Tống mới thực sự xuất hiện việc tế lễ cấp quốc gia đối với Quan Đế. Quan Vũ đã từng được thờ chung với Thái Công Vọng – Lã Thượng – trong Vũ Thành Miếu với tư cách là người phối tự (theo văn hóa Nhật thì Thái Công Vọng là biểu tượng của người câu cá, nhưng thực tế ông là quân sư phò tá Chu Vũ Vương thảo phạt nhà Ân Thương).

Loạn An Sử bắt đầu từ năm Thiên Bảo thứ 14 (năm 755) khiến quốc lực nhà Đường suy thoái. Đường Túc Tông lo ngại về điều này, đã phong Thái Công Vọng làm Vũ Thành Vương vào năm Thượng Nguyên nguyên niên (năm 760), nâng cấp Thái Công Miếu thành Vũ Thành Vương Miếu, đưa lên cùng cấp với Văn Tuyên Vương Miếu thờ Khổng Tử. Khi ấy, bắt chước cách chọn “Khổng Môn Thập Triết” (Nhan Uyên, Mẫn Tử Khiên, Nhiễm Bá Ngưu, Trọng Cung, Tể Dư, Tử Cống, Nhiễm Hữu, Tử Lộ, Tử Du, Tử Hạ) làm người phối tự trong miếu Văn Tuyên Vương, người ta cũng chọn 10 danh tướng cổ kim làm người phối tự cho miếu Vũ Thành. Mười người này là: Tôn Vũ (Tôn Tử), Ngô Khởi (Ngô Tử), Điền Nhương Thư, Nhạc Nghị, Bạch Khởi, Hàn Tín, Trương Lương, Gia Cát Lượng, Lý Tĩnh, Lý Tích.

Trong số các nhân vật thời Ngụy Tấn Nam Bắc Triều, chỉ có một mình Gia Cát Lượng được chọn. Quan Vũ trở thành người phối tự của miếu Vũ Thành vào năm Kiến Trung thứ 3 (năm 782), là một trong 64 danh tướng cổ kim, được hưởng tế lễ quốc gia với thân phận Thục tiền tướng quân, Hán Thọ Đình Hầu. Đây là sự khởi đầu của việc Quan Vũ nhận được tế lễ quốc gia với tư cách võ thần. Nhưng khi ấy, không chỉ có một mình Quan Vũ là võ tướng thời Tam Quốc được phối tự. Gia Cát Lượng đương nhiên có trong danh sách, ngoài ra còn có Trương Liêu, Đặng Ngải, Trương Phi, Chu Du, Lã Mông, Lục Tốn, Lục Kháng, Dương Hỗ và Đỗ Dự.

Quan Vũ vào thời Đường không phải là vị thần được thờ cúng đặc biệt. Hơn nữa, việc phối tự này cũng bị ngưng lại vào năm Trinh Nguyên thứ 2 (năm 786). Thời gian Quan Vũ nhận được tế lễ chính thức với tư cách võ thần cực kì ngắn ngủi.

Tóm lại, vào thời Đường, Quan Vũ được thờ tại chùa Ngọc Tuyền gần nơi ông qua đời với thân phận Già Lam thần, nhưng thời gian được nhà nước tế lễ chỉ vỏn vẹn 5 năm. Thêm vào đó, việc thờ cúng Quan Vũ trong Đạo giáo – điều trở thành chủ lưu ở đời sau – vẫn chưa bắt đầu. Có thể nói, vào thời điểm đó, tín ngưỡng Quan Đế thực sự vẫn chưa xuất hiện.

***

Bảng từ vựng HSK 5-6

1. Từ vựng về tôn giáo, tín ngưỡng, thờ cúng

Tiếng Trung	Pinyin	Tiếng Việt
祭祀	jì sì	Tế lễ, cúng bái
神明	shén míng	Thần minh, thần linh
神灵	shén líng	Thần linh, linh hồn thần
精灵	jīng líng	Tinh linh, hồn thiêng
守护佛	shǒu hù fó	Phật hộ pháp
伽蓝神	qié lán shén	Thần Già Lam (hộ pháp chùa)
婆罗门教	pó luó mén jiào	Bà La Môn giáo
佛典	fó diǎn	Kinh điển Phật giáo
佛教宗派	fó jiào zōng pài	Tông phái Phật giáo
天台宗	tiān tāi zōng	Thiên Thai Tông
道教	dào jiào	Đạo giáo
崇拜	chóng bài	Sùng bái, tôn thờ
神化	shén huà	Thần thánh hóa
私祭	sī jì	Tế lễ tư nhân
国家祭祀	guó jiā jì sì	Tế lễ quốc gia
供奉	gòng fèng	Thờ phụng, cúng dường
从祀	cóng sì	Phối tự (thờ kèm)
灵验	líng yàn	Linh nghiệm
作祟	zuò suì	Yêu quái quấy phá, gây họa
阴间	yīn jiān	Âm giới, cõi âm
鬼将	guǐ jiàng	Tướng quỷ
鬼兵	guǐ bīng	Binh quỷ
藏传佛教	zàng chuán fó jiào	Phật giáo Tây Tạng

2. Từ vựng về triều đại, chính trị, lịch sử

Tiếng Trung	Pinyin	Tiếng Việt
唐代	táng dài	Triều Đường
隋文帝	suí wén dì	Tùy Văn Đế
唐德宗	táng dé zōng	Đường Đức Tông
唐玄宗	táng xuán zōng	Đường Huyền Tông
隋炀帝	suí yáng dì	Tùy Dương Đế
南宋	nán sòng	Nam Tống
五代	wǔ dài	Ngũ Đại
魏晋南北朝	wèi jìn nán běi cháo	Ngụy Tấn Nam Bắc Triều
三国	sān guó	Tam Quốc
安史之乱	ān shǐ zhī luàn	Loạn An Sử
咸通年间	xián tōng nián jiān	Niên hiệu Hàm Thông
国力	guó lì	Quốc lực, sức mạnh quốc gia
衰落	shuāi luò	Suy thoái, sa sút
兴废	xīng fèi	Hưng phế (thịnh và suy)
讨伐	tǎo fá	Thảo phạt, đánh dẹp
邦	bāng	Nước, quốc gia (cổ)
封	fēng	Phong (tước)
升格	shēng gé	Nâng cấp, thăng bậc

3. Từ vựng về quân sự, nhân vật lịch sử

Tiếng Trung	Pinyin	Tiếng Việt
武神	wǔ shén	Võ thần
名将	míng jiàng	Danh tướng
将军	jiāng jūn	Tướng quân
军师	jūn shī	Quân sư
万人之敌	wàn rén zhī dí	Sức địch vạn người
徇义	xùn yì	Tuân theo nghĩa lý
感恩	gǎn ēn	Biết ơn, cảm ân
死生一致	sǐ shēng yī zhì	Sống chết như một
绝伦	jué lún	Tuyệt luân, vượt trội
英贤	yīng xián	Anh hiền
谥号	shì hào	Thụy hiệu
前将军	qián jiāng jūn	Tiền tướng quân
亭侯	tíng hóu	Đình hầu (tước vị)
太公望	tài gōng wàng	Thái Công Vọng (Lã Vọng)
吕尚	lǚ shàng	Lã Thượng
辅佐	fǔ zuǒ	Phò tá, giúp đỡ

4. Từ vựng về học thuật, nghiên cứu

Tiếng Trung	Pinyin	Tiếng Việt
文献	wén xiàn	Văn hiến, tài liệu
记载	jì zǎi	Ghi chép
附会	fù huì	Gán ghép, khiên cưỡng
推测	tuī cè	Suy đoán
系统化	xì tǒng huà	Hệ thống hóa
总结	zǒng jié	Tổng kết
教理	jiào lǐ	Giáo lý
教育	jiào yù	Giáo dục
汉译	hàn yì	Phiên dịch sang tiếng Hán
整理	zhěng lǐ	Chỉnh lý, sắp xếp
创始人	chuàng shǐ rén	Người sáng lập
传入	chuán rù	Truyền vào
确立	què lì	Xác lập
奏请	zòu qǐng	Tấu thỉnh (xin phép vua)
修建	xiū jiàn	Xây dựng, tu sửa
重修	chóng xiū	Trùng tu, tu sửa lại
保留	bǎo liú	Bảo tồn, giữ lại
佛教史书	fó jiào shǐ shū	Sử sách Phật giáo

5. Từ vựng miêu tả cảnh vật, hành động

Tiếng Trung	Pinyin	Tiếng Việt
殒身	yǔn shēn	Bỏ mạng, chết
靠近	kào jìn	Gần, tiếp cận
宴坐	yàn zuò	Ngồi thiền
乔木	qiáo mù	Cây cao
夜分	yè fēn	Nửa đêm
万壑	wàn hè	Vạn khe núi
震动	zhèn dòng	Chấn động
风号	fēng háo	Gió gào
雷虩	léi xì	Sấm dậy
劈	pī	Bổ, chẻ
巨岭	jù lǐng	Núi lớn
堙	yīn	Lấp, chôn
澄潭	chéng tán	Đầm nước trong
良材	liáng cái	Gỗ tốt
丛仆	cóng pú	Rừng gỗ ngã đổ
周匝	zhōu zā	Bao quanh
轮奂	lún huàn	Nguy nga, lộng lẫy (kiến trúc)
匝	zā	Vòng quanh
侮辱	wǔ rǔ	Lăng nhục
遭遇	zāo yù	Gặp phải
战慄	zhàn lì	Run rẩy
寒热	hán rè	Sốt rét, nóng lạnh

6. Từ vựng về địa danh, tên riêng

Tiếng Trung	Pinyin	Tiếng Việt
湖北省	hú běi shěng	Tỉnh Hồ Bắc
当阳县	dāng yáng xiàn	Huyện Đương Dương
玉泉寺	yù quán sì	Chùa Ngọc Tuyền
显烈庙	xiǎn liè miào	Miếu Hiển Liệt
关庙	guān miào	Quan Miếu (miếu thờ Quan Vũ)
天台山	tiān tāi shān	Núi Thiên Thai
武成王庙	wǔ chéng wáng miào	Miếu Vũ Thành Vương
太公庙	tài gōng miào	Miếu Thái Công
文宣王庙	wén xuān wáng miào	Miếu Văn Tuyên Vương (thờ Khổng Tử)
雍和宫	yōng hé gōng	Ung Hòa Cung
长安	cháng ān	Trường An
坊间	fāng jiān	Trong phường phố, dân gian

7. Từ vựng về tác phẩm

Tiếng Trung	Pinyin	Tiếng Việt
《法华经》	fǎ huá jīng	Kinh Pháp Hoa
《佛祖统纪》	fó zǔ tǒng jì	Phật Tổ Thống Ký
《演义》	yǎn yì	Diễn Nghĩa (Tam Quốc)
《云溪友议》	yún xī yǒu yì	Vân Khê Hữu Nghị
《北梦琐言》	běi mèng suǒ yán	Bắc Mộng Tỏa Ngôn
《癸巳存稿》	guǐ sì cún gǎo	Quý Tị Tồn Cảo

8. Từ vựng trừu tượng, học thuật

Tiếng Trung	Pinyin	Tiếng Việt
方便之道	fāng biàn zhī dào	Con đường phương tiện
差异	chā yì	Sự khác biệt
能力	néng lì	Năng lực
相适应	xiāng shì yìng	Phù hợp lẫn nhau
实践方法	shí jiàn fāng fǎ	Phương pháp thực tiễn
高低	gāo dī	Cao thấp
五时八教	wǔ shí bā jiào	Ngũ Thời Bát Giáo
正统	zhèng tǒng	Chính thống
分离	fēn lí	Phân ly, tách rời
恐怖	kǒng bù	Khủng bố, đáng sợ
身份	shēn fèn	Thân phận
相称	xiāng chèn	Xứng đôi, phù hợp
流言	liú yán	Lời đồn
主流	zhǔ liú	Chủ lưu, dòng chính
特殊信仰	tè shū xìn yǎng	Tín ngưỡng đặc biệt
中止	zhōng zhǐ	Ngưng, dừng lại
极为短暂	jí wéi duǎn zàn	Cực kỳ ngắn ngủi

9. Từ vựng về sản xuất, nông nghiệp

Tiếng Trung	Pinyin	Tiếng Việt
作物	zuò wù	Cây trồng, nông sản
收成	shōu chéng	Thu hoạch, sản lượng
丰荒	fēng huāng	Được mùa, mất mùa
岁	suì	Năm (dùng cho mùa vụ)
威力	wēi lì	Uy lực
左右	zuǒ yòu	Chi phối, ảnh hưởng

10. Cụm từ và cấu trúc văn ngôn

Cụm	Pinyin	Nghĩa
尚未	shàng wèi	Vẫn chưa (văn viết)
尽管	jǐn guǎn	Mặc dù
显然	xiǎn rán	Rõ ràng
无论如何	wú lùn rú hé	Dù thế nào
与之相对	yǔ zhī xiāng duì	Đối lại, so với đó
于是乎	yú shì hū	Vì thế, thế là (cổ)
由…确立	yóu … què lì	Được … xác lập
得…祭祀	dé … jì sì	Nhận được sự tế lễ bởi…
大概可以推测	dà gài kě yǐ tuī cè	Có thể suy đoán
实际上	shí jì shàng	Thực tế
甚至	shèn zhì	Thậm chí
一致	yī zhì	Nhất trí, thống nhất