[Dịch thơ] Thay Khổng Minh khóc Tiên chủ

Hôm nay chúng ta đến với bài thơ được con dân fan cá-nước yêu thích nhất đến từ vị trí của Lí Sơn Phủ (Vãn Đường): 代孔明哭先主 (Thay Khổng Minh khóc Tiên chủ).

Thơ chữ Hán: Đại Khổng Minh khốc Tiên chủ

憶昔南陽顧草廬，便乘雷電捧乘輿。

酌量諸夏須平取，期刻群雄待遍鋤。

南面未能成帝業，西陵那忍送宮車。

九疑山下頻惆悵，曾許微臣水共魚。

Phiên âm Hán Việt

Ức tích Nam Dương cố mao lư
Tiện thừa lôi điện bổng thặng dư
Chước lượng chư hạ tu bình thủ
Kì khắc quần hùng đãi biến sừ
Nam diện vị năng thành đế nghiệp
Tây Lăng ná nhẫn tống cung xa
Cửu Nghi sơn hạ tần trù trướng
Từng hứa vi thần thuỷ cộng ngư)

Dịch nghĩa: Thay Khổng Minh khóc Tiên Chủ

Nhớ lại chuyện người năm xưa tới thăm nơi lều tranh ở Nam Dương, thần nhân thời cuộc biến động mà theo giúp vua hiền. Cân nhắc thấy thiên hạ cần người dẹp yên, [hai ta] chờ ngày tiêu diệt hết thảy quần hùng. Đã lên ngôi cao mà đế nghiệp chưa thành, Tây Lăng sao nỡ vội tiễn xe loan? Thần vẫn thường đứng dưới chân núi Cửu Nghi mà đau buồn, nhớ rằng Người từng xem vi thần như nước dành cho cá…

Giải thích điển cố

• Lôi điện: sấm chớp, chỉ biến động thời cuộc, 乘雷电 cũng có thể hiểu là việc rồng cưỡi sấm chớp, cưỡi mây (đọc thêm: “Luận hành – thiên Long hư” của Vương Sung). Khổng Minh hiệu Ngọa Long, nên 乘雷電 còn ngầm ý con rồng nằm gặp sấm chớp thời loạn mà vùng dậy.

• Bổng thặng dư: 乘輿 theo “Độc đoán” của Sái Ung là xe vua, hoán dụ chỉ thiên tử, nên 捧乘輿 nghĩa là phò tá thiên tử. Từ “bổng” còn xuất hiện trong điển tích “bổng nhật” (nâng mặt trời) trong “Tam quốc chí – Trình Dục truyện”: Trình Dục lúc bé thường mơ thấy lên núi Thái sơn, hai tay nâng lấy mặt trời. Về sau quả nhiên được làm tướng. Người đời Đường thường dùng điển này trong các bài thơ chỉ lòng trung quân và mong muốn được phò giúp vua hiền.

• Nam diện: ngoảnh mặt về phương nam. “Lễ kí – Đại truyện”: “Bậc thánh nhân ngồi quay mặt về hướng nam (ngôi vua) mà coi xét việc thiên hạ.” “Luận ngữ” cũng có câu nói về chính vua Thuấn: “恭己正南面而已矣”.

• Tây Lăng: tức Di Lăng, tên gọi dưới thời cai trị của Tôn Quyền
  
• Cung xa: lối uyển ngữ chỉ vua băng (宮車晏駕 Cung xa yến giá – xe vua không còn ra ngoài), ý nói Lưu Bị băng hà sau trận Di Lăng.

• Cửu Nghi: “Sử kí – Ngũ đế bản kỉ” ghi vua Thuấn mất ở vùng hoang dã Thương Ngô trong chuyến du ngoạn phương Nam và được chôn cất tại Cửu Nghi ở phía Nam sông Dương Tử. Theo truyền thuyết, vua Thuấn mất trong chuyến du ngoạn phương nam để săn bắn và được chôn cất trước ngọn núi. Hai phi tần Nga Hoàng và Nữ Anh đã đi hàng ngàn dặm để tìm kiếm ông, ngược dòng sông Tiêu mà lên, xuôi theo sông Tử Kinh mà xuống, nhưng vì chín ngọn núi giống nhau, hai người lạc lối và cuối cùng họ không bao giờ tìm thấy vua, đau lòng mà khóc.

• Cá-nước: “Tam quốc chí – Thục thư – Gia Cát Lượng truyện” viết Lưu Bị sau khi có Gia Cát Lượng về phò tá đã nói “Cô có được Khổng Minh như cá gặp nước”.

Dịch thơ

Nhớ Nam Dương xưa thăm lều cỏ
Hội rồng mây phò tá quân vương
Thừa cơ sấm động bốn phương
Đem thân nâng đỡ cương thường nay mai

Mưu tính đối sách trùm thiên hạ
Hẹn ngày kia dẹp hết quần hùng
Chờ phen đạp sóng vẫy vùng
Ra tay quét sạch, thu chung cõi bờ.

Ngôi cửu ngũ cơ đồ chưa trọn
Nơi Tây Lăng lòng nghẹn chia phôi
Đế nghiệp dang dở, than ôi…
Xe loan khuất bóng, bồi hồi châu sa

Dưới Cửu Nghi sầu thương da diết
Vi thần ôm ngàn mối ưu tư
Người ban ân nghĩa thuỷ-ngư
Thần mong gặp lại biết chờ nơi nao?