GIA CÁT LƯỢNG & PHÁP CHÍNH, AI CÓ NHIỀU QUYỀN LỰC HƠN?

Trong bài viết này, tôi sẽ phân tích vai trò của Gia Cát Lượng và Pháp Chính trong tập đoàn chính trị của Lưu Bị qua “Tam quốc chí”.

Chúng ta bắt đầu bằng câu hỏi muôn thuở:

✨Gia Cát Lượng và Pháp Chính, rốt cuộc ai có nhiều quyền lực hơn ai?✨

Căn cứ: Tiên chủ truyện

Hãy đến với câu trong 三國志・蜀書・先主傳 (Tam Quốc Chí, Thục Thư, Tiên Chủ Truyện):

先主復領益州牧，諸葛亮為股肱，法正為謀主，關羽、張飛、馬超為爪牙，許靖、麋竺、簡雍為賓友。

(Dịch thô: Tiên chủ lại lĩnh chức Ích Châu Mục, lấy Gia Cát Lượng làm CỔ QUĂNG, Pháp Chính làm MƯU CHỦ, Quan Vũ, Trương Phi, Mã Siêu làm TRẢO NHA, Hứa Tĩnh, Mi Trúc, Giản Ung làm TÂN HỮU.)

Vì sao tôi giữ nguyên âm Hán-Việt? Bởi vì những từ này đều mang ý nghĩa sâu xa hơn nghĩa đen, và nếu không hiểu được ý sâu xa đó, bạn sẽ chẳng hiểu được vai trò của họ là gì trong tập đoàn chính trị do Lưu Bị đứng đầu.

Bỏ qua câu chuyện về những người khác, chúng ta tập trung vào hai từ CỔ QUĂNG và MƯU CHỦ. Trần Thọ đã liệt kê có hệ thống vai trò của các đại thần Thục Hán thời gian Lưu Bị làm chủ Ích Châu, sử dụng đúng các thuật ngữ chính trị Hán cổ với trật tự thứ bậc rõ ràng.

Gia Cát Lượng = ĐẠI THẦN ĐỨNG ĐẦU

Sau khi Lưu Bị làm chủ Ích Châu, Gia Cát Lượng là người đứng đầu trong trong hàng ngũ bề tôi với vai trò cao nhất, nhiều quyền lực nhất. Tại sao có thể khẳng định như vậy?

Chữ 股肱 CỔ QUĂNG có nghĩa đen là đùi và cánh tay. Hai bộ phận này là những phần quan trọng nhất của cơ thể, không thể thiếu để hoạt động. Nếu thiếu đùi và cánh tay, con người không thể đứng, không thể làm việc. Trong ngữ cảnh chính trị Hán cổ, 股肱 trở thành biểu tượng của đại thần trọng yếu nhất, người mà thiếu họ thì quốc gia không thể vận hành. Cụ thể, CỔ QUĂNG thường dùng cho các đại thần đứng đầu chính quyền, đặc biệt là hàng thừa tướng, tam công và các đại thần phụ chính, là vị trí cao nhất trong hệ thống quan chế Trung Hoa cổ đại, chỉ dưới hoàng đế.

Dưới đây là các ví dụ điển hình từ sớm đến muộn.

• Nguồn gốc kinh điển: Thượng Thư – thiên Ích Tắc
  臣作朕股肱耳目。予欲左右有民，汝翼。
  Dịch nghĩa: “Bề tôi làm đùi, cánh tay, tai, mắt của ta. Ta muốn giúp đỡ dân, các ngươi hãy phụ trợ.”
  Đây là lời vua Thuấn nói với các đại thần. Câu này thiết lập khái niệm cốt lõi về 股肱 trong văn hóa chính trị Trung Hoa: các đại thần là bộ phận không thể thiếu của vua, như đùi và cánh tay của cơ thể.

• Tả Truyện (左傳): định nghĩa chính thức về 股肱
  (1) Tả Truyện – Chiêu Công cửu niên
  君之卿佐，是謂股肱；股肱或虧，何痛如之！
  Dịch nghĩa: “Khanh tá (đại thần chấp chính) của vua, gọi là ‘cổ quăng’; nếu ‘cổ quăng’ có hư hao, đau xót biết chừng nào!”
  Đây là định nghĩa kinh điển được tất cả các sử gia sau này tuân theo.
  (2) Tả Truyện – Hi Công nhị thập lục niên
  昔周公、大公股肱周室，夾輔成王。
  Dịch nghĩa: “Xưa Chu Công và Thái Công (Khương Tử Nha) làm ‘cổ quăng’ của nhà Chu, cùng phụ tá Thành Vương.”
  Đây là cách dùng 股肱 như động từ với nghĩa phò tá.

• Sử Ký (史記) của Tư Mã Thiên – Thái Sử Công Tự Tự
  Trong phần lời tựa của bộ Sử Ký, Tư Mã Thiên viết:
  二十八宿環北辰，三十輻共一轂，運行無窮，輔拂股肱之臣配焉，忠信行道，以奉主上，作三十世家。
  Dịch nghĩa: “Nhị thập bát tú vây quanh Bắc Thần, như ba mươi nan hoa hội tụ tại trục của một cỗ xe, không ngừng chuyển động. Các ‘cổ quăng chi thần’ (đại thần phò tá) đối với vua cũng giống như vậy, trung tín hành đạo để phụng sự chủ thượng, [vì thế tôi] viết Tam Thập Thế Gia.”
  Trong Sử Ký, THẾ GIA 世家 là tầng thứ hai sau Bản Kỷ (dành cho hoàng đế), gồm các nước chư hầu, những người có địa vị cao trong giới quý tộc, Khổng Tử, và một số đại thần đặc biệt (như Tiêu Hà, Tào Tham, Trương Lương, Trần Bình, Chu Bột).

• Hán Thư – Lộ Ôn Thư Truyện (路溫舒傳)
  故大將軍受命武帝，股肱漢國。
  Dịch nghĩa: “Cố Đại Tướng Quân (chỉ Hoắc Quang) thụ mệnh từ Hán Vũ Đế, làm ‘cổ quăng’ của nhà Hán.”
  Đây là cách dùng 股肱 như động từ dành cho Hoắc Quang – phụ chính đại thần lừng danh nhất Tây Hán, người nắm toàn quyền trong 20 năm dưới thời Chiêu Đế và đầu thời Tuyên Đế.

Như vậy, với việc Trần Thọ dùng đúng từ này để chỉ Gia Cát Lượng, ta có thể thấy ông đứng ở vị trí số một trong tập đoàn Lưu Bị, ngang hàng với Tiêu Hà thời Hán Cao Tổ và Hoắc Quang thời Hán Vũ Đế. Quan trọng hơn nữa: trong câu liệt kê này, chỉ có một người được gọi là 股肱. Đây là vị trí duy nhất, không có người thứ hai sánh ngang.

Pháp Chính = MƯU SĨ HÀNG ĐẦU

Ví trí của Pháp Chính là cực kì quan trọng với tập đoàn chính trị của Lưu Bị, thể hiện qua từ MƯU CHỦ 謀主. MƯU CHỦ nghĩa đen là “người đứng đầu về việc bày mưu kế”, tức trưởng mưu sĩ hoặc người chủ trì việc lập kế hoạch tác chiến. Tương tự với CỔ QUĂNG, đây không phải chức quan mà là vai trò chức năng, chuyên gia về chiến lược/ mưu lược, đặc biệt trong các vấn đề quân sự và chính trị. Người làm MƯU CHỦ là cố vấn hàng đầu, đưa ra kế sách cho quân chủ quyết định.

Trong “Pháp Chính Truyện” có viết:

以正為蜀郡太守、揚武將軍，外統都畿，內為謀主。

Dịch nghĩa: “Lấy Chính làm Thục Quận Thái thú, Dương Vũ Tướng Quân, bên ngoài thống lĩnh kinh kỳ (đô thành và vùng phụ cận), bên trong làm mưu chủ.”

Trong câu của “Tiên Chủ Truyện”, cũng chỉ có một người được gọi là 謀主 là Pháp Chính. Đây cho thấy Pháp Chính là mưu sĩ trưởng duy nhất, không có ai sánh ngang trong vai trò này.

Để hiểu sâu hơn, có thể so sánh với cách Trần Thọ dùng từ trong “Ngụy Thư – Tuân Úc Tuân Du Giả Hủ Truyện”. Trần Thọ viết về Tuân Du:

為曹公謀主，常密謀，世莫得聞。

Dịch: “Làm mưu chủ cho Tào Công, thường bàn mưu bí mật, người ngoài không ai được nghe.

Tuân Du chuyên về mưu lược, đặc biệt là kế sách quân sự ở Tào Nguy. Tuy vậy, không ai có thể nói rằng Tuân Du quan trọng hơn Tuân Úc vì được gọi là “mưu chủ” cả.

Ngoài ra, trong “Pháp Chính truyện” cũng ghi về mối quan hệ giữa Gia Cát Lượng và Pháp Chính như sau:

諸葛亮與正，雖好尚不同，以公義相取。亮每奇正智術。

Dịch: “Gia Cát Lượng với Pháp Chính, tuy sở thích chí hướng khác nhau, nhưng vẫn lấy đại nghĩa mà hợp tác với nhau. Gia Cát Lượng thường thể hiện sự coi trọng với tài năng và mưu kế của Pháp Chính.”

Chú ý hai điểm:

1. “以公義相取”: cho thấy hai người bình đẳng về mặt cá nhân, hợp tác trên cơ sở lợi ích chung, không phải quan hệ cấp trên-cấp dưới.
2. “亮每奇正智術”: cho thấy Gia Cát Lượng có địa vị và uy tín cao để nhận xét, đánh giá Pháp Chính. Nếu là nhận xét từ một người không có nhiều quyền lực, ý này sẽ trở nên dư thừa khi nói về tài năng của Pháp Chính.

Đoạn quan trọng khác trong “Pháp Chính truyện” nói về tính cách và lối hành xử của ông:

一餐之德，睚眦之怨，無不報復，擅殺毀傷己者數人。或謂諸葛亮曰：「法正於蜀郡太縱橫，將軍宜啟主公，抑其威福。」

Dịch: “Có ân một bữa cơm cũng nhớ, có oán liếc mắt cũng trả, không gì không báo, tự ý giết hại những người từng làm tổn thương mình, có đến mấy người. Một người nọ nói với Gia Cát Lượng: ‘Pháp Chính ở Thục Quận quá tung hoành, tướng quân nên nói với chủ công kiềm chế uy quyền của ông ta.'”

Đoạn này có hai điểm cực kỳ quan trọng:

1. Pháp Chính có khuyết điểm về tính cách: “一餐之德，睚眦之怨” là cụm từ xuất phát từ “Sử ký”, là câu nói mang ý tiêu cực, chỉ những quan lại có tính cách hẹp hòi, hay quan tâm tới những điều nhỏ nhặt. Trần Thọ ghi rõ điều này để làm nổi bật sự bất mãn của mọi người về cách cai trị của Pháp Chính.
2. Người bất mãn tìm Gia Cát Lượng để chia sẻ: điều này cho thấy **Gia Cát Lượng là người có thẩm quyền giám sát và điều chỉnh Pháp Chính, tiếng nói có sức nặng đối với Tả tướng quân (”將軍宜啟主公”).

Sau khi Pháp Chính bị một số người tố cáo về việc lạm dụng quyền lực, có người khuyên Gia Cát Lượng can thiệp, Gia Cát Lượng đáp:

主公之在公安也，北畏曹公之強，東憚孫權之逼，近則懼孫夫人生變於肘腋之下；當斯之時，進退狼跋，法孝直為之輔翼，令翻然翺翔，不可復制，如何禁止法正使不得行其意邪！

Dịch: “Khi chủ công ở Công An, phía bắc sợ Tào Tháo, phía đông ngại Tôn Quyền, gần thì sợ Tôn phu nhân sinh biến. Lúc đó tiến thoái đều khó, nhờ có Pháp Hiếu Trực làm cánh tay phụ tá, khiến chủ công có thể tung cánh bay cao, không ai có thể kiềm chế. Sao có thể cấm Pháp Chính không cho ông ấy làm theo ý mình được?”

Đây là lời “bảo kê” và cũng là câu khen ngợi mạnh nhất mà Gia Cát Lượng dành cho ai đó trong Tam Quốc Chí. Trần Thọ chọn ghi lại lời này trong Pháp Chính truyện thay vì lời nhận xét của người khác hẳn vì nó có sức nặng hơn.

Nói cách khác: trong cấu trúc quyền lực ở Thục thời kì này, Pháp Chính là người có rất nhiều đất dụng võ do nhận được sự hậu thuẫn của hai người đứng đầu là Lưu Bị lẫn Gia Cát Lượng.

TẠI SAO CÓ SỰ HIỂU LẦM VỀ PHẠM VI QUYỀN LỰC CỦA GIA CÁT LƯỢNG?

• Đọc theo nghĩa hiện đại của chữ

Trong tiếng Trung và tiếng Việt hiện đại:

謀主 nghe có vẻ “to”: “người chủ về mưu”, có chữ 主 (chủ)

股肱 nghe có vẻ “thấp”: chỉ là “đùi và cánh tay”, nghe như chân tay sai vặt

Cách hiểu này sai hoàn toàn về văn hóa Hán cổ. Trong Hán cổ, “chân tay của vua” là vị trí cao quý nhất, vì đó là bộ phận không thể thiếu của cơ thể vua. “Mưu chủ” là chức năng, là chuyên gia, không phải là người đứng đầu.

• Ảnh hưởng từ tiểu thuyết và phim ảnh

Các tác phẩm phái sinh (phim, truyện tranh, game) liên quan đến Tam quốc đã làm nổi bật vai trò “quân sư” của các mưu sĩ. Trong những tác phẩm này, “mưu sĩ” được tôn lên như thần, khiến người đọc dễ nghĩ rằng “mưu sĩ trưởng” (谋主) là vị trí cao nhất.

• Sự lý tưởng hóa Pháp Chính trong văn hóa Tam Quốc đại chúng

Như đã phân tích ở trên, hình tượng Pháp Chính trong chính sử khá tiêu cực. Hiện nay ở Thành Đô Vũ Hầu từ có tượng của rất nhiều khai quốc công thần lẫn văn võ bá quan Thục Hán nhưng lại không có tượng của Pháp Chính, khả năng cao là bị dỡ bỏ vào thời Thanh. Tượng Pháp Chính hiện chỉ có ở Hán Trung (Miễn huyện Vũ Hầu từ).

Trong vài thập kỷ gần đây, có một xu hướng “phục chính” Pháp Chính trong văn hóa đại chúng về Tam Quốc, đặc biệt sau khi những học giả như Dịch Trung Thiên đề cao Pháp Chính trong loạt bài “Phẩm Tam Quốc” trên CCTV (cần lưu ý Dịch Trung Thiên không phải người xuất thân từ ngành Sử học!). Xu hướng này có giá trị riêng như đánh giá lại các nhân vật bị Tam Quốc Diễn Nghĩa làm mờ nhạt, nhưng đôi khi đi quá xa, dẫn đến lối suy nghĩ “Pháp Chính quan trọng hơn Gia Cát Lượng”.

Tương tự, văn hóa otaku Nhật Bản và một số diễn đàn Tam Quốc cũng có xu hướng “khám phá lại” Pháp Chính, đôi khi dẫn đến nhận định sai về vị thế của ông.

Kết

Có thể nói: Pháp Chính là mưu sĩ tài năng nhất về quân sự của Lưu Bị, nhưng Gia Cát Lượng là người số một đứng sau Lưu Bị, quản lí Thục Hán toàn diện, không thay thế được. Hai người và vai trò của họ trong tập đoàn bổ sung cho nhau chứ không cạnh tranh. Việc dùng cách phân tích “ai cao hơn ai” qua hai chữ riêng lẻ mà bỏ qua cấu trúc văn hóa-thể chế Hán cổ là một sai lầm phương pháp luận điển hình khi đọc sử Trung Hoa cổ đại.

Đối với người tìm hiểu về Tam Quốc, hiểu rõ hệ thống thuật ngữ chính trị Hán cổ là điều kiện tiên quyết để đọc đúng và truyền đạt đúng cho người đọc. Đây cũng là lí do tại sao việc đọc Tam Quốc Chí cần kèm theo kiến thức về cổ văn, không chỉ kiến thức về sự kiện và nhân vật.