[Tam quốc 1994] Bạch Đế thành

(một bài viết từ khá lâu, lưu lại cho mọi người cùng đọc)

Nay đọc qua một vài cảm nhận của fan về tâm lí nhân vật, đa phần mọi người đều nói Đường Quốc Cường hiểu sai về Gia Cát Lượng ở tập Bạch Đế thành. Từng có buổi phỏng vấn mà theo bác Đường, lời trăng trối của Lưu Bị là phép thử lòng trung của thừa tướng, dẫn đến nét diễn của bác đi theo hướng chứng minh mình tận trung với vua, không hề ăn ở hai lòng.

Nếu quả thực khi đó bác Đường suy nghĩ như vậy thì cũng không sai. Điều này xuất phát từ lí giải rằng Khổng Minh là trung thần, quan hệ giữa hai người là vua tôi. Có lẽ Lưu Bị theo góc nhìn của bác Đường chưa bao giờ là một người gần gũi như huynh đệ, sự thân thiết trong những năm đầu của hai người thực chất là do tính cách của Khổng Minh khi còn trẻ, vô cùng phóng khoáng, không ngại va chạm. Tuy nhiên, khoảng cách giữa hai người càng ngày càng xa theo quá trình Lưu Bị vào Xuyên, lên Hán Trung Vương và cuối cùng là 1 hoàng đế thực thụ. Chủ công Lưu hoàng thúc ngày xưa đã trở thành người có dã tâm, thể hiện rõ tư duy của đế vương, cứng rắn hơn trong hành động. Sau khi lên ngôi, Lưu Bị đã vạch ra khoảng cách quân-thần rõ rệt, điển hình là sự việc bỏ qua lời can gián của Khổng Minh và Tử Long trước khi phạt Ngô. Tuy tự mình giữ đạo quân thần nghiêm cẩn, sự xa cách này vẫn khiến Khổng Minh đau lòng nhưng không thể làm gì khác ngoài âm thầm dõi theo trận Di Lăng.

Nhìn Lưu Bị bại trận nằm trên giường bệnh, y chẳng khác nào một thân cây bị rút hết nhựa sống, bởi đại nghiệp của người đó cũng là mộng lớn của y. Nỗi đau ấy lên đến đỉnh điểm khi y cho rằng chủ công mà bao năm mình phò tá lại nghi ngờ lòng trung thành của mình. Bởi vậy ánh mắt của bác Đường trở nên kinh hãi, hoảng hốt, cùng với những cái dập đầu đến xót xa. Khổng Minh không phải người dung túng cho ý định phản chủ của bất kì ai, nên bản thân y càng không có suy nghĩ đó. Lời phó thác của Lưu Bị chỉ là giống một chiếc dằm ghim sâu vào lòng khiến y cảm thấy nặng nề mà thôi, kiểu như: tại sao giữa chúng ta lại có cảm giác xa cách này, tại sao phải nói ra những lời làm tổn thương nhau đến thế, người không nói ra thì ta cũng tự nguyện phò tá thái tử cơ mà? Những năm tháng sau này, thực ra y không hề đánh mất sơ tâm, cũng chưa từng thôi nhớ chủ công của mình, chỉ là không thể làm gì khác để quên đi nỗi buồn khôn nguôi ở Bạch Đế năm xưa.

Cách lí giải này xem chừng có khác biệt nhiều so với bác Tôn (Lưu Bị). Tâm lí của bác Tôn ở đoạn Bạch Đế thành lại là thái độ chân thành nhất của người sắp ra đi. Sự tiếc nuối với đại nghiệp của Huyền Đức đã khiến ông ta mong muốn có người thân tín hoàn thành nó, và không ai khác ngoài tri kỷ chính là Khổng Minh. Huyền Đức là người trọng tình nghĩa, không câu nệ lễ tiết quân thần, thật lòng yêu quý Gia Cát Lượng không giấu giếm. Huyền Đức chưa bao giờ nghi ngờ tài năng của Khổng Minh, nếu không chức Thừa tướng dưới một người trên vạn người đã không dành cho y. Bao năm chinh chiến, dù Khổng Minh có đưa ra quyết sách gì, Lưu Bị vẫn khiêm tốn lắng nghe. Thua trận Di Lăng, người Huyền Đức thấy có lỗi nhất chính là Gia Cát thừa tướng của mình, vì lúc này ông ta mới đau đớn nhận ra rằng 20 năm phò tá của y cho mộng lớn của cả hai lại bị chút tình riêng hủy đi trong một trận chiến. Hiểu rằng sự rạn nứt trong tình cảm đó không có gì bù đắp nổi, Huyền Đức mới nói người sắp chết thì lời thật thà, dặn rằng “nếu thấy con ta bất tài thì tự mình lên làm chủ Thành Đô đi”. Huyền Đức thành thực coi trọng Khổng Minh không khác gì người nhà, vậy nên mới an tâm giao cơ nghiệp cùng con cái lại cho y, còn lo lắng cho Thừa tướng mà dặn đừng tin dùng Mã Tốc, vừa thể hiện trách nhiệm, vừa muốn chứng minh sự thành tâm của mình. Trước khi mất, Huyền Đức tuy gọi Thừa tướng nhiều lần, nhưng người kia trong mắt ông ta phải chăng vẫn luôn là quân sư tài hoa năm nào cùng mình rong ruổi trận mạc?

***

Sự khác biệt này không phải giờ tôi mới nhận ra, nhưng gần đây có thể hiểu được vì sao diễn viên lại có suy nghĩ như vậy. Bác Đường diễn vai Gia Cát Lượng ở tuổi 40, gần với Khổng Minh năm đó ở Bạch Đế. Có lẽ sự tương đồng đó khiến bác Đường lí giải lời của Lưu Bị nặng quan điểm cá nhân. Ngược lại ở phía bác Tôn, bác cũng dùng cảm nhận cá nhân của mình với mối quan hệ quân thần này để thể hiện.

Chốt lại quan điểm cá nhân tôi về Bạch Đế thành: không có thuyết âm mưu nào và cũng không có sự thử lòng nào ở đây cả; Thừa tướng đã là người dạy cho thái tử từ nhỏ, câu “nếu thái tử bất tài” là một câu điều kiện bình thường, “quân khả tự thủ” là ta tin tưởng Thừa tướng tự biết xử lí sao cho thỏa đáng. Nếu Thừa tướng muốn phản thì tội gì phải khổ sở lao lực soạn pháp luật, quản quân sĩ, trị thủy làm gì, cứ tập trung tạo phe cánh cho chắc rồi thừa cơ hoàng đế thua trận giữ luôn Thành Đô là xong, đằng nào gần nửa năm hoàng đế có về kinh đô đâu Dù sao đây cũng là một phân cảnh khiến tôi cực kì thích ở Y3, nó cho thấy sự phức tạp trong tâm lí nhân vật khi bản thân diễn viên tự có quan điểm riêng mình, giúp nhân vật trở nên có sức sống hơn thay vì cứ dựa theo những trang phân tích lịch sử.

***

3 tháng qua tôi xem đi xem lại cảnh Bạch Đế thác cô trong Y3 không biết bao nhiêu lần, những gì tôi viết trên đây vẫn không hề sai lệch chút nào.

Tôi nghĩ điều thú vị về Chiêu Liệt đế là ở tính cách của ông qua con mắt của nhiều thế hệ Nho gia. Nếu nói La Quán Trung vẽ nên hình tượng Lưu Bị yếu đuối hơn thực tế thì đúng, nhưng nói nó xa cách quá nhiều với chính sử thì cũng sai. Có chăng Tam quốc chí có nhiều cảnh ông tức giận hơn Bản chất nhân đức, sống tình nghĩa với thần tử, thương dân là không hề thay đổi.

Lưu Bị trong Y3 là hình tượng tôi thấy hợp lí kể cả xét theo chính sử, chỉ là có vẻ hóa trang của bác Tôn thời kì sau trông quá đẹp lão nên không khiến người ta thấy khó chịu với sự độc đoán của tuổi già thôi

Ngược lại, hình tượng của Gia Cát thừa tướng trong diễn nghĩa lại xa rời chính sử khá nhiều. Gia Cát Lượng trong chính sử thể hiện khá rõ sự khác biệt giữa con người chính trị và đời sống cá nhân. Trong chính trị, Thừa tướng là người lí trí tới mức bị than là “máu lạnh”, công tư phân minh, ra đứng trước ba quân có thể điều binh khiển tướng; ngoài công việc, Thừa tướng lại thiên về tình cảm, ghét ai không thể hiện nhưng yêu ai thì rất dễ nhận ra.

Về khoản này, tôi thích Gia Cát Lượng của Y3 ở nửa sau, tức thời Gia Cát trị Thục, khá là gần với những ghi chép trong sử sách. Ở nửa đầu, tuy diễn xuất của bác Đường rất đỉnh, tôi vẫn cảm thấy đây là Gia Cát Lượng của diễn nghĩa hơn là thực tế.

Nhưng phim là “Tam quốc diễn nghĩa” mà, nó phải sát nguyên tác chứ