親の七光り là gì?

Có những đoạn văn ngắn mà khi đọc xong, ta chỉ muốn dừng lại một chút, để cái khoảnh khắc nhỏ ấy lắng xuống trong đầu. Tôi vừa đọc được một đoạn như thế trong tiếng Nhật và muốn kể lại với bạn.

Một cô gái mới đi làm, thấy khó chịu vì đàn anh chịu trách nhiệm hướng dẫn mình trông khá nhếch nhác, không muốn bắt chuyện cùng chút nào. Vậy mà một ngày nọ, khi cô nói mình không hiểu nội dung công việc, anh đã lấy giấy ra viết lời giải thích. Chữ anh đẹp đến mức cô không thể rời mắt, buột miệng khen: “Anh viết chữ đẹp quá!”. Anh đỏ mặt, lúng túng đáp: “Đâu có đâu”. Một chị đàn chị xinh đẹp ngồi cạnh bèn bật mí: “Anh ấy học thư pháp từ nhỏ đấy”.

Đoạn miêu tả tiếp theo của tác giả khiến tôi phải đọc đi đọc lại. Chữ của anh ấy không có sự chính xác cứng nhắc của chữ in, cũng không có vẻ phô trương của những loại “chữ đẹp” hay được nhận nhiều lượt thích trên mạng xã hội. Vậy mà từng nét chữ trôi xuống trang giấy mượt như nước chảy. Những thuật ngữ công việc khô khan nhất, qua tay anh cũng trở nên lấp lánh. Rồi anh nói thêm một câu: “Bố tôi làm thầy dạy thư pháp ạ. Tôi chỉ là cái gọi là『親の七光り』thôi mà”.

Nếu bạn từng học tiếng Nhật, có thể bạn đã gặp cụm「親の七光り」(oya no nanahikari). Dịch sát nghĩa là “bảy ánh hào quang của cha mẹ”. Người Nhật dùng nó để chỉ những đứa con thành công không phải nhờ thực lực, mà nhờ địa vị, danh tiếng hay quyền lực của cha mẹ. Trong tiếng Việt, đó chính là “con ông cháu cha” hay “dựa hơi cha mẹ”.

Cụm này có sắc thái châm biếm khá rõ. Người ta hay dùng để nói về diễn viên đời thứ hai trong showbiz Nhật, chính trị gia kế thừa ghế của cha, hay con của chủ tịch công ty được cài vào vị trí cao mà không cần phải chứng minh năng lực. Nó là một thứ tiêu cực mà ít ai muốn bị gắn lên người. Vậy nên khi anh đàn anh dùng cụm từ này để nói về chính mình, đó là một cú tự châm biếm rất duyên.

Người Nhật gọi đó là「謙遜」(kenson), nghĩa là sự khiêm nhường. Khi được khen, phản ứng tự nhiên của người Nhật không phải là “cảm ơn”, mà là “đâu có đâu”, “tôi còn kém lắm”, “chỉ là may mắn thôi”. Đối với người ngoài, nghe có vẻ như thiếu tự tin. Đối với người trong cuộc, đó là sự tinh tế. Người ta hạ mình xuống một chút để người đối diện không cảm thấy bị lấn át, để không khí giữa hai bên luôn dễ chịu.

Nhưng có những lời khiêm nhường vẫn để lộ ra tài năng thật. Anh đàn anh nói「親の七光り」, trong khi tay anh vẫn tiếp tục viết, những con chữ vẫn cứ tuôn xuống giấy đẹp như thế.

Đoạn cuối của trích đoạn mới thực sự là điểm sáng. Anh đàn anh, vừa miệng nói “親の七光り”, liền tiện tay viết chữ「七光り」lên một tờ giấy ghi chú. Anh viết một cách vô tư, không có ý gì cả. Nhưng chữ ấy vẫn đẹp, đến mức nằm cạnh những thuật ngữ công việc nghiêm túc, nó trở nên buồn cười. Cô đàn em bật cười thành tiếng, dường như muốn nói: anh càng khẳng định mình “chỉ là cái bóng của cha mẹ”, chữ của anh càng cãi lại lời anh.

Cái kết khiến tôi khá bất ngờ: Sự ngưỡng mộ của cô gái dành cho anh chàng kia khiến họ quen nhau, trở thành người yêu và giờ đã là vợ chồng.

Tôi nghĩ, tự châm biếm bằng「親の七光り」là một việc làm khôn ngoan. Nó cùng lúc làm được ba việc. Thứ nhất, thừa nhận xuất phát điểm thuận lợi của bản thân (cha đã là thầy dạy thư pháp, mình lớn lên trong môi trường ấy). Thứ hai, từ chối nhận công lao về phía mình. Thứ ba, mời người đối diện tự đưa ra phán xét của riêng họ. Người tinh ý sẽ thấy ngay rằng anh ấy đã rèn luyện rất nhiều năm để có được nét chữ như vậy. Người vô tâm thì chỉ thấy một anh trai khiêm tốn. Dù hiểu theo cách nào cũng không thiệt cho anh.

Tiếng Việt cũng có những lời na ná như “nhờ may mắn thôi”, “do bố mẹ dạy”, “tại số trời thương”. Nhưng「親の七光り」có một tầng nghĩa mà tiếng Việt chưa có từ tương đương trọn vẹn. Nó không đơn thuần là khiêm tốn mà còn là sự thừa nhận vị trí xuất phát của mình trong xã hội cũng không phải thấp, kèm theo một chút tự trào về điều đó.

Đọc xong đoạn văn ấy, tôi nghĩ có lẽ điều đẹp nhất của một người tài năng không chỉ nằm ở tài năng mà còn ở cách họ kể về tài năng đó. Khi anh đàn anh trong câu chuyện viết hai chữ「七光り」thật đẹp lên trang giấy, anh ấy đang vô tình truyền dạy sự khiêm nhường cho người đối diện mà có lẽ chính anh cũng không hề biết.